Rusiyaya qarşı daha bir alternativ neft kəməri 

 Vüqar Bayramov:” Bakı-Odessa-Brodı-Qdanski  kəmər ilə ixrac olunan neftin qiyməti Rusiya neftindən ucuz olacaq”

  İqtisad elmləri doktoru, Vaşinqton Universitinin məzunu,İqtisadi və Sosial İnkişaf Mərkəzi idarə heyətinin sədri Vüqar Bayramov Belerusiyanın aparıcı qəzeti olan “BelQazeta” qəzetinə  müsahibə verib.

“Yaxın müddətdə  Aleeksandr Yukaşenkanın Azərbaycana səfəri gözlənilir. Belarus prezidentinin səfəri müxtəlif istiqamətlərdə ikitərəfli əlaqələrin qurulmasına daha çox impuls verəcək”.  Bu barədə “İterfaks-Zapad” məlumat yayıb. Belarusiya prezidentinin mətbuat xidmkətinin rəhbəri Pavel Lekqiy isə deyib ki, bele səfər  realdır lakin müddətdən və səfərin proqramından danışmaq hələ tezdir. 

Bu arada səfər çərçıvəsində energetika sahəsində əməkdaşlıq, həmçinin Azərbaycan neftinin Adessa- Brodi neft kəməri vasitəsilə Belarusiyaya çatdırılmasını nəzərdə tutan  məsələlərin

müzakirə obyekti olacağı güman edilir.  Azərbaycanın Belarusiyadakı səfiri Əli  Teymuroğlu Nağıyev  də  Azərbaycan layihədə iştirak məqsədinin  açıq şəkildə bildirdiyini,  ancaq başqa dövlətlərin də layihədə  marağının vacib  olduğunu söyləyib.

Məlumat üçün deyək ki, Odessa-Brodı neft kəməri 2001-ci ildə tikilib.Kəmər  Xəzər neftinin Rusiyanın ərazisindən keçməməklə Avropaya çatdırılmasına xidmət edir.  İlayihənin olkin  planlaşdırmasında kəmərin Polşanın Qdanskı şəhərinə qədər uzadılması nəzərdə tutulmayıb.  Bununla belə layihənin genişləndirilməsi zaman-zaman gündəmdə olub.  Belə ki, 2006-cı ildə Azərbaycan prezidenti İlham Əliyevin Aleksandr Lukaşenka ilə görüşü zamanı Xəzər neftinin Belarusiyaya çatdırılmasına dair fikirlər  səsələndirilib. 2007-ci ildə Vilnyusda keçirilən energetika saamitində Azərbaycan, Gürcüstan, Latviya, Polşa və Ukraynanın dövlət neft şirkətləri arasında “Sarmatiya” adlı birgə kampaniyanın yaradılmasına dair  saziş imzalanıb. Bu sazişə əsasən Xəzər nefti Avropa bazarlarına Azərbaycan Gürcüstan Ukrayna və Polşadan keçiriləcəkdi.

-           Azərbaycan neftinin Bakı-Odessa-Brodı-Qdanski kəməri ilə Avropa və Belarusiyaya çatdırlımasının mümkünlüyünü necə qiymətləndirirsiniz?

-          Bakı- Odessa- Brodı-Qdanski neft kəməri yalnız Xəzər hövzəsi ölkələrinin deyil, eyni zamanda Xəzərdən kənar yerləşən Rusiya neftinin Avropaya çatdırılması ilə bağlı  müzakirə edilən layihələrdən biridir. Layihə yalnız Mərkəzi və Şərqi Avropaya yox, eyni zamanda MDB üzvü olan Belarusa neftin nəqil edilməsi məsələlərini əhatə edir. Əvvəllər bu istiqamətdə 47 milyon ton neft də göndərilsə də  sonradan proses dayandırıldı. Azərbaycanın yenidən Odessa- Brodı kəmərinə qayıtması, Belarusa və Avropaya Azərbaycan neftinin nəqli məzələsinin müzakirə edilməsi birbaşa Azərbaycanın son illər neft hasilatının çoxalması ilə bağlıdır.  Praktiki Azərbaycan bu gün Bakı –Tiflis-Ceyhan kəmərinin imkanlarından tam olaraq istifadə edir. Neft hasilatının artması digər alternativ kəmərlərdən istifadəni gündəmə gətirir. Nəzərə almaq lazımdır ki, 2009-cu ildə Azərbaycanda 50,3 milyon ton neft hasil olunub. Onun da 44,4 milyon tonu ixrac edilib. 2010-2011-ci illərdə neft hasilatının daha da artması gözlənilir. Bu birbaşa onunla bağlıdır ki, 2009-cu ildə bir neçə neft yataqlarının yenidən işlənməsi yönündə beynəlxalq şirkətlərlə, o cümlədən “bp” ilə müqavilə imzalanıb. Konkret 2010-cu ilin əvvəllərində Dövlət Neft Şirkəti “bp” şirkəti ilə Azəri-Çıqar-Günəşli yatağının işlənməsi istiqamətində  müqavilə imzalayıb. Çıraq neft yatağının istifadə edilməsi razılaşdırılıb və  yatağın   2013-cü ildən iistifadə edilməsi planlaşdırılır. Güman edilir ki, Çıraq llayihəsinin istifadəyə verilməsi neft hasilatını təxminən 20 faiz artıracaq. Belə halda Bakı-Tiflis-Ceyhan kəməri Azərbaycan neftini nəql etmək üçün yetərli olmayacaq.   Çünki, Bakı-Tiflis-Ceyhanın gündəlik ötürücülük gücü 1 milyon barel təşkil edir. Yəni 2013-2014-cü ildən əlavə  yataqların istifadəyə verilməsi yeni kəmərin istismarı məsələsini gündəmə gətirir.

         - Əgər bu neft kəməri tikilərsə, Azərbaycan kəmərin  tam doldurulmasının nə vaxta təmin edə bilər?

- Kəmərin rentabelli olması üçün ötürülən neftin həcmi 7 milyon tondan az olmamalıdır. Azərbaycan ötən il 44,43 milyon ton neft nəql edib. “Qara qızıl”ın böyük hissəsi Avropaya göndərilib. Azərbaycanın kəmərlə Avropaya 5 milyon ton neft ötürmək imkanı var. 2 ildən sonra isə Avropaya 10  ton neft ötürmək imkanımız  olacaq. İnidiki halda halda nəzərə alsaq ki, 2009-cu ildə Azərbaycan 50,3 milyon ton neft hasil edib,2010-cu ildə hasilatın 54 milyona yüksələcəyi   proqnozlaşdırılır. Cari ildə Adessa- Brodi-Qdanski  vasitəsilə neft nəql olunarsa Azərbaycan kəmər vasitəsilə təxminən 6 milyon ton neft ötürmək imkanına  malikdir. Təbii Azərbaycan Ukrayna, Belarus, Polşada yerləşən neftaayırma zavodlarını, eləcə də bu ölkələrin neft tələbatını ödəyəcək qədər neft ixrac etmək imkanına malikdir. Bütün hallarda həm tranzit,  həm də nəqletmə xərclərinin hesablanmasına ehtiyac var. Kəmər uzanırsa  yenidən qiymətləndirilməlidir.

  -      Fikirinizcə, 9 il ərzində Odessa-Brodi neft kəməri Polşaya qədər niyə  uzadılmayıb? 

-          Kəmərin Polşaya qədər uzadılmamasının bir sıra səbəbləri var. Əvvəla kəmərlə nəql ediləcək neftlə bağlı müəyyən tərəddüdlər mövcud  idi. Polşaya qədər nəql ediləcək neftin  rentabelli olub-olmayacağı şübhə doğururdu. Bunlar kəmərin Polşaya qədər çəkilməsi məsələsini gündəmdən çıxarmışdı. Digər səbəb tranzit tariflərlə  bağlı anlaşılmazlıqların olmasıdır. Neftin  hasil və eləcə də ixrac edildiyi  ölkələrin fikrində Ukraynanın tətbiq  etdiyi transit tariflər Polşaya neft nəql olunması baxımından rentabelli deyildi.Artıq Polşaya neftin nəqli məsələsi gündəmdədir. Çünki, Polşanın neftə tələbatı var. Baxmayaraq indiyədək Polşaya neftin nəqli ilə bağlı bir neçə enerji saamiti  keçirilib və orada Azərbaycan neftinin sözügedən kəmər vasitəsilə Polşaya çatdırılması məsələləri gündəmdə idi.Hazırda Qdaniskiyə qədər kəmərin uzadılması məsələsinin müzakirə edilməsi Polşanın neftə olan tələbatının alternativ mənbələr hesabına ödənilməsinin gündəmdə olduğunu göstərir. Lakin kəmər vasitəsilə neft Polşaya qədər nəql olunacaqsa,  tranzit xərclərinin yenidən müzakirə edilməsi vacibdir.Tranzit tarifləri Polşaya çatdırılacaq neftin maya dəyərinin müəyyənləşdirilməsi üçün də əhəmiyyətlidir.

-          Məlumdur ki, Rusiya ərazisindən keçməyən alternativ neft marşurutlarına qısqanclıqla yanaşır. Necə hesab edirsiniz   Rusiya bu layihənin reallaşmanması üçün hansısa addımlar atacaq?

-          Rusiya bütün hallarda öz ərazisindən keçməyən kəmərlərin tikilməsində  maraqlı deyil.

Bakı-Tiflis-Ceyhan kəmərinin tikintisi ilə bağlı Rusiyanın Azərbaycana, eləcə də digər tranzit ölkələrə kifayət qədər böyük təzyiqi var idi. Bunun əsas səbəblərindən biri ondan ibarət idi ki, Azərbaycan neftinin Rusiya vasitəsilə Avropaya çıxarılmasında maraqlı idi. Bu həm siyasi baxımdan Avropaya təsir imkanlarının qalmasına, həm də neft-qaz məsələlərində Rusiyanın tranzit və nəqllə bağlı inhisarçılığını qoruyub saxlamasına imkan verirdi.Baxmayaraq layihə Rusiyadan kənar keçir amma düşünmürəm ki, Rusiya kəmərin reallaşmasına mane olsun. Birincizi, nəql edilən  neftin  həcmi böyük deyil. Kəmər vasitəsilə nəzərdə tutulan nəqlin həcmi Rusiyanın ixracı ilə rəqabət aparmayacaq.  Digər tərəfdən söhbət Şərqi Avropa ölkələrinin neftlə təmin edilməsindən gedir. Layihədə iştirak edən ölkələrin Rusiya ilə münasibətləri kifayət qədər normaldır. Bütün hallarda kəmərin işə salınması Avropa bazarında Rusiyanın mövqelərinin silkələnməsinə  təsir etmir.

-          Bakı-Odessa-Brodi-Qdanski kəməri vasitəsilə çatdırılacaq Azərbaycan neftinin qiyməti  necə olacaq?

-          Azərbaycan neftinin Qdaniskiyə nəql edilməsi birbaşa tranzit  tariflərdən asılı olacaq. Baxmayaraq Azərbaycan nefti dünya bazarında daha keyfiyyətli hesab edilir, bütün bunlarla yanaşı Azərbaycan neft nəqli ilə bağlı siyasətində alternativlərinin olduğu regionlarda neft xərclərinin yüksək olmasında  maraqlı deyil.Azərbaycan çalışır ki, nəql etdiyi neft Rusiyanın nəql etdiyi neftin maya dəyəri ilə müqayisədə aşağı olsun. Tranzit xərclərini nəzərə aldıqda kəmər vasitəsi ilə nəql edilən neftin qiymətinin necə olacağı sual doğurur. Tərəflərin layihədə iştirakı üçün kəmər vasitəsilə nəql edilən neftin qiymətinin Rusiya nefti ilə müqayisədə aşağı olması vacibdir. Son hesablamalar göstərir ki, kəmər reallaşarsa, tərəflər kəmərdən istifadə edərlərsə,  bu kəmərlə ixrac olunan neftin qiyməti Rusiya neftindən ucuz olacaq