Problemli kreditlər 365 milyon manatı ötdü

“Kredit götürüb qaytara bilməyənlərə müəyyən güzəşt müddəti verilməlidir”

Aprel ayında ölkə üzrə vaxtı keçmiş kreditlərin həcmi 9,3 milyon manat artıb. Mərkəzi Bankın məlumatına görə, göstərilən tarixdə problemli kreditlərin ümumi kreditlərdə payı 4,2% təşkil edib.Cari ilin aprelində vaxtı keçmiş kreditlərin həcmi 2,6% artaraq 365,2 milyon manata çatıb. Mart ayında belə kreditlər 355,9 milyon manat təşkil edib. 2009-cu ilin aprel ayı ilə müqayisədə vaxtı ötmüş kreditlər 2 dəfəyədək artıb. 2010-cu ilin 4 ayı ərzində isə onların həcmi 20% artıb. 2009-cu ilin sonuna bu göstərici 303,5 milyon manata bərabər olub. Mütləq həcm etibarilə artıma baxmayaraq cəmi kreditlərdə payı sabit – 4,2% səviyyəsində qalıb. Problemli kreditlərin 63,5%-i və ya 231,9 milyon manatı milli, 36,5%-i və ya 133,4 milyon manatı xarici valyutaların payına düşüb. Problemli kreditlərdə qısamüddətli kreditlərin payı 47,8%, uzunmüddətli kreditlərin payı 52,2% olub. Bu kreditlərin həcmi müvafiq olaraq 174,7 milyon və 190,5 milyon manat təşkil edib.

Bu arada problemli kreditlərin artması bankların borclananlara qarşı sətr addımlar atmasına gətirib çıxarıb. Hazırda bankların pulunu vaxtında qaytarmayanlar bunun ziyanını azı 4-5 il hiss edirlər.

İqtisadi və Sosial İnkişaf Mərkəzinin açıqlamasına görə,  problemli kreditlərin yaranması və çoxalmasında bankların rolu kifayət qədər böyükdür. Bankların maliyyə böhranından əvvəlki dövrlərdə -2006-2008-ci illərdə MDB ölkələri arasında ən  yüksək faizlə kreditlər təklif etdiklərini söyləyən  mərkəz ekspertləri deyir ki, bəzi dövrlərdə  istehlak kreditlərinin faiz dərəcəsi 35 faizə qədər yüksəlib: “35 faizlə verilən kreditlərin geri qaytarılması imkanları olduqca məduddur.Banklar qısa müddətdə daha çox gəlir əldə etmək üçün yüksəf faizlə kreditlər verirlər. Nəticədə bank müştəriləri aldıqları kreditləri geri qaytarmaqda çətinlik çəkirlər”.

Mütəxəssislər düşünür ki, problemli kreditlərin çoxalmasını yalnız borclananların ayağına yazmaq düzgün deyil: “İstehlak kreditlərinin qaytarılmasında müşahidə edilən problemlər və yubanmalar, sadəcə, bu kreditlərdən istifadə edən vətəndaşların ödəmə qabiliyyətinin azalması ilə deyil, eyni zamanda, kommersiya banklarının uzun müddət kifayət qədər bahali kredit siyasəti həyata keçirməsi ilə bağlıdır. 2009-cu ilin ortalarından başlayaraq problemli kreditlərin həcmində artımlar müşahidə edilir. Ötən ilin ortalarında problemli kreditlərin payı bank aktivlərinin 2,7 faizini təşkil edirdisə, bu rəqəm artıq 5 faizə çatıb. Beynəlxalq standartlara görə problemli kreditlərin payı bank aktivlərinin 3 faizindən çoxdursa, bu artıq kritik həddir. Kommersiya bankları üçün ciddi baş ağrısıdır”.

Ekspertlərin sözlərinə görə, məsələ yalnız problemli kreditlərin həcmi ilə bağlı deyil: “Problemin bir tərəfi də  kreditlərin məbləğində müşahidə edilən artımlardır. Problemli kreditlərin həll edilməsi üçün mexanizm yoxdur”.

Problemli kredit məsələsinin necə həll edilməsinə gəlincə, kommersiya banklarının bu istiqamətdə  addımlar atmadığı vurğulanır: “Bankların kreditlərin verilməsi ilə bağlı qiymətləndirmələri qısa müddəti əhatə edir.Onlar uzunmüddətli dövr üçün  kreditlərin qiymətləndirmə və ya qaytarılma mexanizmini müəyyənləşdirə bilmirlər. Problemin digər tərəfi, bankların  kreditlər qaytarıla bilməyəndə girov şəklində olan avtomobil və ya mənzili satacaqlarını güman etmələridir. Bununla dəyən ziyanın ödəniləcəyini düşünürlər. Amma böhrandan sonra həm əmlak, həm də avtomobil bazarında müşahidə edilən durğunluq praktiki banklara girovu sataraq dəyən ziyanı ödəməyə imkan vermir”.

Mütəxəssislər deyir ki, problemli kreditlər yalnız Azərbaycanda deyil, Ukrayna, Rusiya, Qazaxıstanda bank sektorunda müşahidə edilən ciddi problemlərdəndir.İSİM ekspertləri problemli kreditlərin həlli istiqamətində  addımların atılmasına ehtiyac olduğunu düşünürlər: “ Təəssüf ki, banklar problemli kreditlər məsələsini inzibati yollarla həll etməyə çalışırlar ki, bu da effektli deyil.Banklar Assosiasiyası kreditləri qaytarmayan vətəndaşların ölkəni tərk etməsinə qadağaların müəyyənləşdirməsi yönündə parlamentə, Nazirlər Kabinetinə müraciət edib”.

İSİM ekspertləri bildirir ki, vərtəndaşlara, kredit götürənlərə inzibati metodları tətbiq etməklə problemli kreditlər məsələsini həll etmək mümkün deyil: “Krediti qaytara bilməyən vətəndaşların ölkədən çıxmasına qadağalar qoyulsa da belə bu, problemli kreditlərin həll edilməsi demək olmayacaq.Vətəndaşın ödəmə imkanı yoxdursa, onun ölkədə qalması krediti qaytarması anlamına gəlmir. Başqa tərəfdən dünyanın hər hansı yerində kredit borcu olan vətəndaşın ölkəni  tərk etməsi ilə bağlı qadağalar mövcud deyil.Problemin inzibati yolla həlli problemin dərinləşməsinə gəirib çıxara bilər”.

Qeyd olunur ki, Rusiyada problemli kreditlər məsələsinin aradan qaldırılması üçün dövlət səviyyəsində addımlar atılır: “Bu ölkənin Nazirlər Kabinetinin qərarı ilə krediti qaytarmaq imkanı olmayan, böhran nəticəsində sosial vəziyyəti ağırlaşan insanlar üçün kreditləri qaytarmaqla bağlı güzəşt müddəti müəyyən edilib.Güzəşt müddətində vətəndaşlar sosial vəziyyətlərini yaxşılaşdıraraq sonrakı müddətdə krediti qaytarmaq imkanı qazanırlar. Azərbacanda problemli kreditlərin həlli üçün Rusiya variantı daha məqsədəuyğundur”.

İSİM ekspertləri bütün hallarda hökümətin müdaxiləsinə ehtiyac olduğunu deyirlər: “Kredit götürüb qaytara bilməyənlərə müəyyən güzəşt müddəti verilməlidir. Hansıki bu müddətdə vətəndaşların sosial vəziyyətinin yaxşılaşdırılması mümkündür. Ondan sonra onlar borclarını qaytara bilrələr. Belə bir bir müddətin müəyyən edilməsi həm də bankların öz gəlir və xərclərini proqnozlaşdırmaq imkanına malik olmaları baxımından  vacibdir. Banklar virtual olsa da belə öz gəlirlərini proqnozlaşdıran zaman problemli kreditləri də gəlirlərinə daxil edirlər. Bu isə  bankların gəlir və xərc təhvilinin düzgün aparılmasına imkan vermir”.

Mütəxəssislər hesab edir ki,  problemli kreditlərlə bağlı güzəşt müddəti müəyyən olunarsa, bu eyni zamanda likvidliklərini artırmaq üçün bankların digər mənbələrə müraciət etməsinə də gətirib çıxaracaq.