Neft müqavilələrinə yenidən baxılması gündəmə gələ bilərmi?

Vüqar Bayramov: “Dövlət Neft Şirkəti ilə ABŞ təmsil edən  şirkətləri arasında bağlanan müqavilənin   ləğv edilməsi mexanizmləri  yoxdur”

Son günlər Milli Məclisdə bir sıra millət vəkilləri tərəfindən  ABŞ-ın neft şirkətləri ilə bağlanan neft müqavilələrinə yenidən baxılması məsələsi gündəmə gətirilməkdədir. Səsləndirilən fikirlərə  görə, 1994-cü ildə Bakıda “Əsrin müqaviləsi” imzalanan zaman dünya şirkətlərinə, o cümlədən ABŞ şirkətlərinə qapı açılıb. O gündən bu günədək ABŞ şirkətləri 36 milyon tondan çox neft aparıblar, milyardlarla dollar qazanıblar. Amma qazanılan  pullar Ermənistana, Dağlıq Qarabağ ermənilərinə paylayır, onlara yardım edilib. Bu fikirdə olan millət vəkilləri hesab edir ki, ABŞ şirkətlərinin neft payına yenidən baxmalı, bu şirkətlərlə əməkdaşlığa xitam verməlidir.

Məsələyə münasibətini bildirən Iqtisadi və Sosial İnkişaf Mərkəzinin rəhbəri Vüqar Bayramov deyir ki,Azərbayacan höküməti adından çıxış edən Dövlət Neft Şirkəti ilə ABŞ təmsil edən  şirkətləri arasında bağlanan müqavilənin   ləğv edilməsi mexanizmləri praktiki yoxdur: “Əvvəla bu  müqavilələr ölkələr arasında deyil, şirkətlər arasında bağlanıb.Həmin müqaviləyə əsasən şirkətlərin öhdəlikləri müəyyənləşib. Və Azərbaycan höküməti tərəindən Dövlət Neft Şirkəti üzərinə öhdəlik götürüb. Müqavilə o halda pozula bilər ki, həmin şirkətləröhdəliklərini yerinə yetirə bilmirlərr. “Əsrin müqaviləsi” və digər neft müqavilələrində Amerika Birləşmiş Ştatlarını təmsil edən şirkətlərin isə öhdəliklərini yerinə yetirməmələri yönündə hər hansı fakt yoxdur.İstər Amerikanı, istərsə də dügər Qərb ölkələrini təmsil edən şirkətlər müqavilədə nəzərdə tutulan qaydada investisiya yatırımları həyata keçiriblər.  O cümlədən digər öhdəliklərini yerinə yetiriblər”.

V.Bayramovun sözlərinə görə,  bu müqavilə o halda pozular ki, şirkət öz öhdəliyini yerinə yetirə bilməsin:”O zaman Heft Şirkəti müqavilənin pozulması ilə bağlı konsorsiuma müraciət edə bilər.Nəzərə almaq lazımdır ki, hələlik öhdəliklərin yerinə yetirilməsi istiqamətində hər hansı problem yoxdur.Belə bir problemin olacağı da gözlənilmir. Çünki şirkətlərin neft müqavilələrində əsas öhdəlikləri neft hasilatı, neft kəşfiyyatı ilə bağlı yatırımların həyata keçirilməsidir.Praktiki şirkətlər  üzərlərinə düşən yaıtrımları, investisiya qoyuluşlarını tam olaraq həyata keçiriblər. Şirkətlər neft satışından əldə olunan gəlirlərdən və ya mənfəətdən müəyyən hissəni satışa çıxarmaqla neft gəlirlərinin bölüşdürülməsi ilə də məşğul olurlar.İnvestisiya həyata keçirən, ölkənin neft sektoruna kifayət qədər böyük həcmdə yatırım qoyan şirkətlərin məfəətin bölüşdürülməsi prosesindən xaric edilməsi nə hüquqi, nə də iqtisadi baxımdan mümkündür.Güman etmirəm Amerikanı təmsil edən şirkətlərlə bağlanan müqavilənin pozulması ideyasının gündəmə gətirilməsi doğru addımdır”.

Ekspert bildirir ki, bu tip regional əhəmiyyət daşıyan müqavilələrin pozulması məsələsinin gündəmə gətirilməsi Azərbaycan  dövlətinə investorların marağı, o cümlədən münasibəti  baxımından da düzgün  deyil: “Adətən müqavilələrin pozulması halları baş verən ölkələrə investorların marağı, inamı azalır.Müzakirələr Dövlət Neft Şirkətinə inamın azalmasına gətirib çıxara bilər.Buna görə belə müzakirələrin gündəmə gətirilməsinin yalnız hüquqi deyil, psixoloji tərəfləri də var.Həmin psixoloji tərəflər Azərbaycan üçün arzuolunana deyil. Hətta Dövlət Neft şirkəti Azərbaycan höküməti adından həmin müqaviləni birtərəfli şəkildə pozsa o zaman müqavilələrin pozulmasından dəyən ziyan şirkətlərin müqavilələrdən alacağı paydan dəfələrlə çox olacaq. Başqa tərəfdən şirkətlər beynəlxalq məhkəməyə müraciət edəcəklər Bu isə Azərbaycan dövlətinə qarşı müəyyən sanksiyaların tətbiqinə gətirib çıxara bilər”.

V.Bayramov hesab edir ki, neft şirkətləri ilə müqavilələrin pozulması, neft müqavilələrinə yenidən baxılması mümkün olmadığı kimi, bu, Azərbaycan üçün arzuolunandeyil:”Azərbaycan bütün hallarda neft müqavilələrində üzərinə götürdüyüi öhdəlikləri yerinə yetirir. Əslində bu gün Azərbaycanın neft müqavilələrinin pozulmasından daha çox neft şirkətləri vasitəsilə həmin ölkələrin siyasətinə təsir imkanlarını genişləndirməsi daha məqsədəuyğundur.  Biz burda fəaliyyət göstərən neft şirkətləri ilə nə qədər dost olarıqsa, o qədər təmsil etdikləri ölkələrin qərarlarına və qərar vermə prosesinə təsir etmək imkanımız  cox olar”.  

Ekspert deyir ki, neft müqavilələrində payı olan şirkətlərlə münasibətlərin daha da yaxşılaşdırılması gündəmdə olmalıdır nəinki əksinə:”Heç bir halda şirkət təmsil olunduğu ölkənin qərarlarına və siyasətinə görə məsuliyyət daşımır.Xüsusilə, Azərbaycanın neft bazarında iştirak edən şirkətlər özəl şirkətlərdir. Bunun üçün onlar Amerika Birləşmiş Ştatlarının verdiyi qərarlara və ya yürütdüyü siyasətə görə məsuliyyət daşımırlar. Normal müstəvidə bir ölkə digər ölkə ilə yaranmış soyuqluğun heyifini özəl şirkətlərdən almır. Nəzərə almaq lazımdır ki, bu şürkərtlərin təsir imkanları böyükdür.Cünki bu şirkətlər dünyanın multinasional şirkətləridir.Onların həm regionda gedən proseslərə, həm də qlobal arenada gedən siyasətə  təsir imkanları böyükdür. Bu səbəbdən münasibətlərin pozulması gündəmdə olmamalıdır”.