Yaşayış-Tikinti Bankları” haqqında qanun layihəsi  hazırlanır

 Vüqar Bayramov: “İndiki halda bu bankların formalaşdırılması ipoteka sisiteminin inkişafına yardım göstərməyəcək”

Məlum olduğu kimi, Mərkəzi Bank “Yaşayış-Tikinti Bankları” haqqında qanun layihəsi hazırlayır. MB sədrinin birinci müavini Alim Quliyevin  açıqlamasına görə, ipoteka krediti bazarının aktivləşdirilməsi üçün Avropada geniş yayılan və Almaniya variantı kimi tanınan “Yaşayış-Tikinti Bankları” haqqında qanun layihəsinin tətbiqini həyata keçirmək niyyətindədirlər. O həmçinin bildirib ki, ipoteka kreditləşməsi ilə bağlı xarici maliyyə resurslarının cəlb edilməsi istiqamətində xarici təşkilatlarla əməkdaşlıq siyasəti həyata keçirilir. Hazırda məsələ ilə bağlı danışıqlar aparılan maliyyə qurumlarının bu işə cəlb edilməsi gözləniləndir: “Layihənin qəbulu və tətbiqi nəticəsində yaşayış-tikinti banklarının yaradılmasına imkan yaranacaq ki, bu da öz növbəsində ipoteka sahəsində daha yaxşı nəticələrin əldə olunacağına gətirib çıxaracaq”. Məlumat üçün bildirək yaşayış-tikinti banklarının fəaliyyətinin mahiyyəti vətəndaşların vəsaitlərinin həmin banklara yatırılması müqabilində daha böyük məbləğdə ipoteka kreditləri əldə etmək imkanı qazana bilmələrindir. Onu da nəzərə çatdıraq ölkədə ipoteka kreditləşməsinə 2006-cı ilin may ayının 1-dən başlanılıb. İlk ipoteka krediti isə 31 mart 2006-cı ildə verilib. Ötən müddətdə bu sahədə bir sıra tədbirlər həyata keçirilməsinə baxmayaraq mənzilə ehtiyacı olanların ipoteka kreditlərinə əlçatanlığı təmin olunmayıb.

“Yaşayış-Tikinti Bankları” nə deməkdir ?

İqtisadi və Sosial İnkişaf Mərkəzinin rəhbəri Vüqar Bayramov bildirir ki, 2-ci dünya müharibəsindən sonra Almaniyada “Tikinti Əmanət Bankları”nın yaradılmasına başlanıldı. Və sistemin məqəsədi birbaşa mənzil almaq imkanı olmayan, eləcə də ipoteka kreditindən faydalana bilməyənlərin  mənzil problemini həll etmək oldu: “Almaniyada indiyədək 1 trilyon dollara yaxın vəsait “Tikinti Əmanət Bankları” vasitəsi ilə bölüşdürülüb. İpoteka kreditlərindən istifadə edənlərin içərisində “Tikinti Əmanət Bankları”nın    kreditlərindən istifadə edənlər daha çoxluq təşkil edir”.

Sistemin mahiyyətinə gəlincə, mütəxəssis deyir ki, mənzil almaq imkanı olmayan hüquqi və aztəminatlı vətəndaş öz gəlirlərinin bir hissəsini depozit şəklində “Tikinti Əmanət Bankları” na yerləşdirir: “Tikinti Əmanət Bankları” isə vətəndaşın bankda saxladığı depozitə uyğun olaraq həmin vətəndaşa kredit verir. Praktiki vətəndaşın əmanəti imkan verir ki, “Tikinti Əmanət Bankları”ndan ipoteka krediti verən müvəkkil bankların faiz dərəcələrindən kifayət qədər aşağı faizlə kredit götürüb  mənzil alsın”.

Bu gün “Tikinti Əmanət Bankları”nın  təkcə Almanıyada deyil,  digər ölkələrdə də tətbiq edildiyini  söyləyən V. Bayramov “Tikinti Əmanət Bankları”nın  yalnız bank funksiyasını yerinə yetirmədiyini bildirir: “ Bu banklar eyni zamanda tikinti funksiyasını da yerinə yetirirlər. Bir sıra hallarda “Tikinti Əmanət Bankları” öz vəsaitlərini investisiya şəklində binaların tikintisinə yönəldirlər”. 

V.Bayramovun sözlərinə görə, Almaniyada yaradılan sisitem MDB-nin bir sıra ölkələrində tətbiq edilir: “Rusiyada 2002-ci ildən, Qazaxıstanda isə 2004-cü ildən sistemin tətbiqinə başlanılıb. Mərkəzi Şərqi Avropa ölkələrinin isə demək olar ki, hamısında sistem tətbiq edilir. Hətta elə ölkələr var ki, onlarda “Yaşayış-Tikinti Bankları”nın kreditləri ümumi daxili məhsulun  təxminən 5\1 qədərdir. Məsələn Slaveniyada “Yaşayış-Tikinti Bankları”nın verdikləri kreditlər ümumi daxili məhsulun 30 faizinə yaxındır. Çexiyada bu rəqəm  20 faiz, Slavakiyada 25 faiz təşkil edir. Mərkəzi Şərqi Avropa ölkələrində bu sisitem oturuşmuş sisitem kimi tətbiq edilsə də  MDB dövlətlərində hələlik belə deyil”.

 Sistemin tətbiqi mənzil problemini həll edəcəkmi?

İSİM  rəhbəri deyir ki, Azərbaycanda belə bir sistemin yaradılmasına  ehtiyac var. Çünki, ölkədə verilən ipoteka kreditlərinin faiz dərəcələri  yüksəkdir: “Nəzərə almaq lazımdır ki, ipoteka kreditləri 8 faizlə verilir. Bu kifayət qədər yüksək faizdir. Müqayisə üçün bildirim ki, qonşu Türkiyədə  ölkə vətəndaşlarına verilən ipoteka kreditlərinin faiz dərəcələri bizdəkindən 2 dəfə aşağıdır. Türkiyədə yaşayan xarici vətəndaşlara təklif olunan ipoteka kreditlərinin faiz dərəcəsi isə 7 faizdir. Göründüyü kimi, bu da Azərbaycandakı adi ipoteka kreditlərinin faiz dərəcəsindən aşağı rəqəmdir”.

Azərbaycandakı adi ipoteka kreditlərinin faiz dərəcələrinin kifayət qədər yüksək olduğunu vurğulayan ekspert kreditlərin alınması ilə bağlı prosedur qaydalarının, bürokratik əngəllərin çox olduğunu əlavə etdi: “Azərbaycanda hazırda həyata keçirilən ipoteka proqramı az təminatlı əhali üçün deyil.Digər problem ipoteka kreditləşməsinin uzunmüddətli, dayanıqlı olacağı ilə əlaqədardır. Çünki adi ipoteka kreditləşməsi yalnız ipoteka istiqrazlarının yerləşdirilməsindən əldə edilən vəsaitlər hesabına təklif olunur.  İpoteka Fondunun istiqrazlarının gəlirlik səviyyəsinin 3 faiz olduğunu nəzərə alsaq, bu, istiqrazlara maraq formalaşdırmır. Bütün hallarda fond inzibati metodlardan istifadə edərək  istiqrazların yerləşdiriliməsini həyata keçirir. Gələcəkdə inzibati metodların sıradan çıxdığı halda ipoteka istiqrazlarını yerləşdirmək mümkün olmayacaq”. 

 Məlum olur ki,  1000 manatlıq istiqraz alan vətəndaş il ərzində 30 manat gəlir əldə edir. Halbuki, bu pul depozit şəklində hər hansı kommersiya bankına yerləşdirilsə vətəndaş 30 deyil, 150 manat gəlir əldə edər. Faktiki 5 dəfə çoxdur. O baxımdan V.Bayramov “Yaşayış-Tikinti Bankları”nın yaradılması, onların ipoteka proqramına qoşulmasını olduqca vacıb sayır: “Bu istiqamətdə yeni  qanun layihəsinin hazırlanması və gələcəkdə qəbulu təqdirə layiqdir”.

Bununla belə ekspert güman etmir ki, “Yaşayış-Tikinti Bankları”nın formalaşdırılması ipoteka proqramının və eləcə də aztəminatlı əhalinin mənzil almaq imkanının genişləndirilməsinə ciddi təsir göstərəcək: “Əvvala ona görə ki,  vətəndaşların, o cümlədən  kommersiya banklarının “Yaşayış-Tikinti Bankları”nın formalaşdırılması, onlardan istifadə ilə bağlı təcrübələri yoxdur. Azərbaycanda ipoteka proqramı, sisitemi inkişaf etmədiyindən   “Yaşayış-Tikinti Bankları”nın ipoteka sisteminə daxil olması, onların inkişafı kifayət qədər qaranlıqdır”.

 “Belə banklar böhran dövründə yaradılmır”

V.Bayramov deyir ki, adətən belə banklar böhran dövründə yaradılmır. Çünki, böhran zamanı  əhalinin ödəmə qabiliyyəti aşağı düşür. Eyni zamanda kommersiya banklarının likvidliyi azalır.İqtisadçı sistemin tətbiqi üçün digər əngəl kimi Azərbaycanda, xüsusilə Bakıda mənzillərin qiyməti ilə əhalinin alıcılıq qabiliyyəti arasındakı fərqi göstərir: ““Yaşayış-Tikinti Bankları”nın əsas funksiyası məhz əhalinin depoaitləri ilə mənzil almaq üçün veriləcək kreditlər arasında əlaqənin yaratmaqdır. Əgər mənzillərin qiyməti ilə əhalinin gəlirləri  arasında kəskin fərq varsa, o zaman   əhalinin gəlirləri vəsaitin bir hissəsini depozit şəklində “Yaşayış-Tikinti Bankları”nda yerləşdirməyə imkan verməyəcək. “Yaşayış-Tikinti Bankları”nda gəlirlərin bir hissəsi yerləşdirilsə də belə həmin gəlirlərə uyğun verilən kreditlə Bakıda mənzil almaq problematik olacaq”.  

“Yaşayış-Tikinti Bankları”ndan  adətən aztəminatlı əhalinin istifadə etdiyini xatırladan mütəxəssis onların depozitlərinin həcminin çox olmadığını bildirir: ““Yaşayış-Tikinti Bankları”ı kreditləri  vətəndaşın   bankda mövcud olan   əmanətinə uyğun verdikləri üçün  böyük həcmdə kredit götürərək ev almaq imkanı məhduddur. O baxımdan Bakıda  mənzillərin qiymətinin yüksək olması, əhalinin alıcılıq qabiliyyəti, o cümlədən  gəlirlik səviyyəsi ilə mənzillərin qiyməti arasında zidiyyətin mövcudluğu “Yaşayış-Tikinti Bankları”nın uğurla fəaliyyət göstərməsini tormuzlayan və ya mane olan faktorlardan biri olacaq”.

Ekspert hesab edir ki,   “Yaşayış-Tikinti Bankları”ı müsbət və Avropa ölkələrində sınaqdan çıxmış model olsa da indiki halda bu bankların formalaşdırılması ipoteka sisiteminin inkişafına yardım göstərməyəcək: “Güman olunmur ki, idiki mərhələdə “Yaşayış-Tikinti Bankları”nın xidmətindən istifadə edərək mənzil alan Azərbaycan vətəndaşlarının sayında ciddi artımlar müşahidə olunacaq”.