İlin iqtisadi yekunları; müstəqil baxış

2010-cu il başa çatmaq üzrədir. Ekspertlərin rəyinə görə, cari il Azərbaycan iqtisadiyyatında böhran meyillərinin azalması ilə yadda qalıb. Bununla belə bank sektoru likvidlik problemi yaşayıb, 2008-2009-cu  illərdə qeydə alınan defilyasiyadan sonra sonra inflyasiyanın tempində artım baş verib. 2010-cu il kənd təsərrüfatının inkişafı baxımından da əlverişli olmayıb.Belə ki, bu sektorda istehsal əvvəlki ilə nisbətən kəskin azalıb. 

İlin iqtisadi yekunlarını dəyərləndirən İqtisadi və Sosial İnkişaf Mərkəzinin (İSİM) sədri Vüqar Bayramov  bildirir ki, 2010-cu il üçün  Azərbaycan iqtisadiyyatını qiymətləndirən  zaman xarici amillər  əsas faktorlar kimi nəzərə alınmalıdır. Belə ki, cari il ölkə iqtisadiyyatı üçün nisbətən stabil keçdi: “ Ümumi daxili məhsulun 2010-cu ilin yekununa 4,8 faiz artımın olacağı proqnozlaşdırıldı ki, bu da MDB ölkələri arasında kifayət qədər yüksək artım kimi qiymətləndirilə bilər. Eyni zamanda, büdcə siyasəti kifayət qədər stabil oldu ki, bu da investisiya və sosial proqramların maliyyələşdirilməsində problemlərin yaşanmasına imkan vermədi. Azərbaycan bu il regional iqtisadi layihələrin reallaşdırılmasında kifayət qədər fəal oldu. Lakin istər ümumi daxili məhsulda, istərsə də sənaye istehsalında  artımların olmasına baxmayaraq  Azərbaycan iqtisadiyyatı üçün ənənəvi  problemləri həll etmək mümkün olmadı. Xüsusən, biznesdə rəqabətin bərpa olunması, qeyri-neft sektorunun  inkişafını stimullaşdıran dolayı proqramların həyata keçirilməsi, korrupsiya və inhisara qarşı mübarizənin aparılması və sair problemlər qalmaqdadır. 2009-cu ilin  yekunlarını qiymətləndirən zaman da bildirmişdik ki, 2010-cu il üçün əsas pioritet məsələlərdən biri sözügedən ənənəvi problemlərin aradan qaldırılmasına, eləcə də yumuşaldılmasına nail olmaqdir”.

İqtisadçı- alim cari ili istehlak qimətlərinin, eləcə də ümumi daxili məhsulun və gəlirlərin artımı  baxımından   Azərbaycan iqtisadiyyatı üçün stabil hesab edir: “Dövlət Statistika Komitəsinin təyin etdiyi rəqəmlərdə 2010-cu ildə inflyasiya səviyyəsinin 5,5 faiz olacağı proqnozlaşdırılıb. Müşahidələr, tədqiqatlar isə real inflyasiya səviyyəsinin Statistika Komitəsinin açıqladığı rəqəmdən daha yüksək olduğunu göstərir”.

V.Bayramov  2010-cu ildə Azərbaycanda real inflyasiya səviyyəsinin 9 faiz olacağını söyləyir.  Onun sözlərinə görə, , inflyasiya səviyyəsi 9 faiz təşkil etsə də, bu istehlak bazarında tarazlığın pozulmasına gətirib çıxarmayacaq. Bununla belə mütəxəssis qeyd edir ki, 2010-cu ilin ən çox axsayan sektoru kənd təsərrüfatı olub. Cari ildə kənd təsərrüfatı istehsalının həcmi bitkiçilik sahəsində 9 faiz, buğda istehsalında 25 faiz, kartof istehsalında 4 faizə yaxın aşağı düşüb.Yalnız heyvandarlıq sahəsində 7 faizə yaxın artım qeydə alınıb. Bütövlükdə 2010-cu ildə aqrar sektorda  istehsal 2009-cu illə müqayisədə azalıb.

ISİM rəhbəri 2010-cu ildə diqqəti çəkən müsbət məqam kimi qeyri-neft ümumi daxili məhsulun artımının    neft ümumi daxili məhsulun, o cümlədən  ümumi daxili məhsulun artımına nisbətən daha çox olmasını göstərir: “ 2010-cu il üçün qeyri-neft sektorunda ümumu daxili məhsulun arıtımı 6 faiz proqnozlaşdırılıb. Bu da ümumi daxili məhsulda neft sektorunun payının azalmasına, qeyri-neft sektorunun payınını artmasına gətirib çıxara bilər”.

Qeyri-neft sektoruna yönələn investisiya qoyluşlarının həcmi artıb

İqtisadçı-alim Azərbaycan iqtisadiyyatında xarici investisiya qoyluşlarının azaldığını vurğulayır. Bunun səbəbi kimi  nefr sektoruna yönəldilən investisiya qoyluşlarının azalmasını göstərir: “Xarici investisiyaların həcmi 2005-ci ildən  başlayaraq azalmağa başlayıb. Əgər 2005-ci ildə ölkə iqtisadiyyatına 3,7 milyard xarici investisiya qoyulmuşdusa, 2006-cı ildə bu rəqəm 3,3 milyard, 2007-ci ildə 2,9 milyard , 2008-ci ildə 2,2 milyard, 2009-cu ildə 1,7 milyard təşkil edib.  2010-cu ildə isə bu rəqəmin 1, 5 milyard dollar olması  proqnozlaşdırılır. Xarici investisiya qoyuluşlarının azalmasına baxmayaraq, daxili investisiya qoyluşlarının həcmində artımlar müşahidə edilib. Belə ki, 2005-ci ildə 2,1 milyard dollar, 2006-cı ildə daxili investisiya qoyuluşları 3,9 milyard dollar, 2007-ci ildə 4,7 milyard dollar, 2008-ci ildə 7,7 milyard dollar, 2009-cu ildə 6,1 milyard dollar olub. 2010-cu ildə daxili investisiya qoyuluşlarının 2009-cu ilə nisbətən artması proqnozlaşdırılıb”.

V.Bayramov bildirir ki, əsas kapitala yönələn xarici investisiya qoyluşları  azalsa da qeyri-neft sektoruna yönələn investisiyaların həcmi artıb: “ 2010-cu ildə bütövlükdə investisiya qoyluşlarının 70 faizinin qeyri-neft sektoruna yönəldilməsi nəzərdə tutulub. Bunun da əsas hissəsini dövlət büdcəsindən həyata keçirilən investisiya qoyuşları təşkil edib”.

Kredit və depozit faizləri azaldıldı 

Mərkəzi  Bankın məlumatlarına istinad edən V.Bayramov bank sektorunda aktivlərin artdığını söyləyir: “2010-cu ilin yekunlarına görə, bank aktivlərinin payı 12 milyard manata qədər yüksələcək. Baxmayaraq ki, aktivlərin 5 milyard manatdan artığı  Beynəlxalq Bankın payına düşür. Hansıki, bu  Azərbaycanda olan bank aktivlərinin 42 faizinin yalnız bir bankın payına düşməsi deməkdir. Mərkəzi Bankın məlumatlarında  istər bank aktivlərinin həcmində, istərsə də əmanət qoyuluşlarında artımların  müşahidə edildiyi qeyd olunub. Maliyyə qurumu  bunu müsbət hal kimi qiymətləndirib. Lakin nəzərə almaq lazımdır ki, aktivlərin payı artsa da, bank sektorunda ənənəvi problemlər qalıb. Problemli kreditlərin həcmi 450 milyon manatı ötüb. Bu rəqəm  2010-cu ildə problemli və geri qaytarılmayan kreditlərin həcminin 40 faiz artmasından xəbər verir”.

Məlum olur ki, problemli kreditlərin həcminin artmasında kommersiya banklarının da rolu az olmayıb: “Cari  il kommersiya bankları problemli kreditlərin həlli ilə bağlı daha çox inzibatı metodlardan istifadəyə səy göstəriblər.Hətta Ədliyyə Nazirliyi kreditləri  qaytara bilməyən şəxslərin ölkəni tərk etməmələri istiqamətində qərar qəbul edib. Kommersiya banklarının inzibati yollara üstünlük verməklə  problemin həllinə nail olmağa çalışması 2010-cu ildə problemin daha da dərinləşməsinə səbəb olub”.

İqtisadçı  hələ ilin əvvəlində inzibati yolla problemin həllinə çalışılmasının problemi dərinləşdirəcəyini proqnozlaşdırdıqlarını xatırladır: “ Bütün bunlara baxmayaraq banklar Rusiya və Ukraynada olduğu kimi stimullaşdırıcı metodlardan istifadə etmədilər. Problemli kreditlərin dərinləşməsinə səbəb olan ağır və inzibati metodlardan faydalandılar  Bununla da problemli kreditlərin yaranmasında bankların rolu böyük oldu.

2010-cu ildə son illər ilk dəfə Mərkəzi Bank iki bankın- "Debütbank" ASC və "Kövsərbank" ASC-yə bank əməliyyatlarının aparılması üçün verilmiş lisenziyaları ləğv etdi.  Cari  il üçün bank sektorunun təhlili bank funksiyalarını tam yerinə yetirə bilməyən bankların sayının kifayət qədər çox olduğunu göstərir.  O baxımdan 2011-ci ildə lisenziyası geri alınan bankların sayında artımlar müşahidə ediləcək”.

 V.Bayramova görə, 2010-cu ildə kommersiya bankları bazarda olan təklifi tam olaraq qarşılaya bilməsələr də belə kredit faizlərinin azaldılması istiqamətində addımlar atıldı. Bu həm də əmanətlər üzrə faiz dərəcələrinin  aşağı salınması ilə bağlı oldu. Belə ki,  Əmanətlərin Sığortalanması Fondu sığortalanan əmanətlər üzrə faiz dərəcəsini 15 faizdən 12 faizə endirdi: “ Bu da kredit bazarında təklif edilən kredit faizlərinin azalmasına gətirib çıxardı. Kredit faizlərinin azalmasına baxmayaraq, proses real sektora ciddi təsir göstərə bilmədi. Bu da birbaşa  bankların likvidliyinin hələ də aşağı olması ilə bağlıdır. Banklar bazarda kreditlərə olan tələbatı ödəyə  bilmirlər”.

Tikinti sektorunda durğunluq davam edib

İSİM rəhbəri deyir ki,  2010-cu ildə tikinti sektorunda durğunluğun aradan qaldırılacağı gözlənilsə də bu baş vermədi. Mənzil bazarında bazarında qiymətlərin azalması müşahidə edildi: “ Əslində mənzillərin qiymətinin azalması proqnozlaşdırılırdı. Çünki mənzil bazarında tələbatın azalmasının qiymətlərə təsiri gözlənilən idi. Digər tərəfdən tələbatın azalması ilə paralel bu sektora yönəldilən kreditlərin azalması, şirkətlərin kredit əldə etmək istiqamətində çətinlikləri  tikinti sektorunda  durğunluğun 2010-cu ildə də davam etməsinə gətirib çıxarıb. Yeri gəlmişkən,  2011-ci ilin birinci yarısında da tikinti sektorunda durğunluğun davam edəcəyi gözlənilir. Eyni zamanda mənzillərə olan tələbatın artması proqnozlaşdırılmır”.

Büdcə Siyasəti daha Stabildir

Büdcə sisteminə gəlincə, 2010-cu ilin dövlət büdcəsini şərh edən iqtisadçı büdcənin gəlirlərinin 11 505 mln manat, xərclərinin 12 275,3 mln. manat təşkil etdiyini xatırlatdı. Onun fikrincə, 2010-cu ilin dövlət büdcəsi ötən ilin dövlət büdcəsinə nisbətən daha stabil hesab edilir: “Dövlət büdcəsinin gəlirlər hissəsinin formalaşmasında problem olmadı. Əksinə, 2010-cu ilin iyun ayında büdcəyə əlavə və dəyişikliklərin edilməsi istiqamətində parlament qərar qəbul etdi. Bununla da büdcənin gəlirlərinə 1 490 mln manat, xərclərinə 1 011,3 mln manat əlavə olundu. Nəticədə büdcənin gəlirlər hissəsinin formalaşmasında, eləcə də büdcə  xərclərinin yerinə yetirilməsində,  investisiya proqramlarının rmaliyyələşdirilməsində problemlərin oolmaması büdcə ilinin daha stabil olmasına gətirib çıxardı”. 2009-2010-cu il üçün  bübcə xərclərinin müqayisəsini aparan ekspert deyir ki, əgər ötən il büdcədən maliyyələşən təşkilatlarda əməkhaqlarının,  eləcə də təqaüdlərin artırılması istiqamətində qərar qəbul etmək  mümkün olmamışdısa, cari ildə bütün sektorlar üzrə 10-15 faizlik artımlara gedilib: “Bununla belə 2010-cu il  büdcə siyasətinin səhv tərəfi Dövlət Neft Fondunun büdcədə payının artması oldub. 2010-cu ildə büdcəyə fonddan büdcəyə 6.4 milyar manat vəsait transfert edildi”.

V.Bayramov deyir ki, neft sektoru və Neft Fondu büdcənin gəlirlərinin formalaşmasında aparıcı mənbə kimi qalsa da 2009-cu illə müqayisədə vergidən ödənişlərdə defisit olmayıb: “Diqqəti çəkən məqamlardan biri Azərbaycanın dövlət büdcəsinin digər qonşu ölkələrin dövlət büdcəsindən çox olmasıdır.  2010-cu ildə Ermənistanın dövlət büdcəsi 2,2 milyard dollar, Gürcüstanın dövlət büdcəsi 3,8 milyard dollar təşkil edib. Praktiki Azərbaycanın dövlət büdcəsi iki ölkənin büdcəsində 3 dəfə artıqdır”.  

Ən çox axsayan sektor

İqtisadçı kənd təsərrüfatı sektorunu cari ildə ən zəif inkişaf etmiş sektor kimi qiymətləndirir: “Dövlət Statistika Komitəsinin məlumatına görə, yalnız bu sektorda artım qeydə alınmayıb. Bunun səbəblərinə gəlincə, fermerlərə subsidiyaların verilməsinin yubadılması onlara xərclərini zamanında qarşılamasına imkan vermədi, o cümlədən strateji məhsulların istehsalının stimullaşdırılması  ilə bağlı atılan addımların sayı az oldu. Təbii, kənd təsərrüfatı məhsullarının istehsalının azalmasında iqlim dəyişikliyini və daşqınları qeyd etməmək olmur”.

 Bütün hallarda taxıl istehsalının azalmasını  arzuolunan hesab etməyən ekspert xüsusilə 2009-cu ildə Azərbaycanda  rekord səviyyədə taxıl istehsal edildiyini xatırladır: “ 2010-cu ildə bu istehsal səviyyəsinin qorunub saxlanmaması Azərbaycanın taxıl idxalından asılılığını artırdı”.

2011-ci ilin iqtisadi gözləntiləri 

İSİM rəhbəri 2011-ci il Azərbaycan iqtisadiyyatının 2010-cu ildəkindən fərqlənməyəcəyini proqnozlaşdırır: “2011-ci ildə də ölkə iqtisadiyyatı stabil olacaq. Ümumi daxili məhsulda artım faizinin  azalması proqnozlaşdırılsa da, gələn il qeyri-neft ümumi daxili məhsulda artım 2010-cu ilə nisbətən daha çox olacaq. Həmçinin 2011-ci ilin büdcəsinin gəlir və xərclər hissəsinin icrasında problem yaşanmayacaq. Hətta büdcənin  gəlirlərinin proqnozlaşdırılandan artıq olması səbəbindən profsitin yaranması ehtimalları var. Bu da neftin bunya bazar qiyməti ilə nibkin gözləntilərlə  bağlıdır.

Növbəti ildə istehlak bazarında qiymətlər 2010-cu ilə nisbətən daha yüksək olacaq. Əslində 2011-ci il Azərbaycan iqtisadiyyatının ən ciddi problemi qiymət artımlarına qarşı mübarizə olacaq. 2011-ci ildə rəsmi inflyasiya 2 rəqəmlə ifadə ediləcək . Xüsusən ərzaq məhsullarının qiymətində artımlar sürətlənəcək. Bu həm də gələn il kənd təsərrüfatı sektorunda azalmaların davam edəcəyi ilə bağlıdır. Belə ki, kənd təsərrüfatı məhsullarının daxili istehsal hesabına ödənilməsində problemlər yaranacaq. Bu məhsulların dünya bazar qiymətlərinin   bahalaşması da istisna deyil.  

2011-ci ildə bank sektorunun 2010-cu ilə nisbətən inkişaf etməsi gözlənilir.Cəlb olunan  əmanətlər üzrə faiz dərəcələrinin azaldılmasına dair qərar qəbul ediləcək. Banklar kredit faizlərinin aşağı salınmasına gedəcəklər. Faizlərin aşağı salınması kreditə olan tələbatın ödənilməsi fonunda real sektora müsbət təsir göstərəcək. Bununla belə müflisləşən bankların sayının artması proqnozlaşdırılır. 2011-ci ildə Mərkəzi Bank bank sektorunun sağlamlaşdırılması yönündə funksiyalarını icra edə bilməyən, bankın nizamnamə kapitalı ilə bağlı tələbini yerinə yetirməyən bankların lisenziyalarını geri alacaq.